Prokuratoria zgłaszała uwagi. Umowę podpisano w pośpiechu
Jedno z najważniejszych ustaleń dotyczy umowy inżynieryjnej ESC, zawartej 27 września 2023 r. z konsorcjum Westinghouse i Bechtel. NIK zwróciła uwagę, że powołany przez PEJ zespół negocjował ten złożony kontrakt przez pięć miesięcy.
Spółka wystąpiła do Prokuratorii Generalnej o opinię, a w sierpniu odbyły się trzy spotkania dotyczące jej uwag. Jak ustaliła NIK, później PEJ przerwały współpracę, nie informując o dalszych pracach i nie odnosząc się do zgłoszonych zaleceń. Na pytanie Prokuratorii o medialne doniesienia dotyczące podpisania kontraktu odpowiedziano już po jego zawarciu.
Izba zakwestionowała również nadzór właścicielski. W jej ocenie pełnomocnik rządu nie wykorzystał swoich uprawnień, aby zapewnić należytą weryfikację kontraktu przez Prokuratorię.
Technologię wybrano wcześniej niż przygotowano model finansowy
Rząd zatwierdził wybór amerykańskiej technologii w 2022 r. Według NIK model finansowo-biznesowy programu powstał dopiero dwa lata później. Wniosek dotyczący pomocy publicznej skierowano do Komisji Europejskiej po niemal dwóch latach od decyzji o budowie elektrowni w tej technologii.
Kontrolerzy wskazali także, że program nie określał zadań PEJ i pełnomocnika rządu do spraw strategicznej infrastruktury energetycznej, choć były to podmioty kluczowe dla realizacji inwestycji. Nie dotrzymano m.in. pierwotnego terminu zawarcia kontraktu EPC, obejmującego projektowanie, dostawy i budowę.
Terminy rozchodziły się z programem
Harmonogram zatwierdzony we wrześniu 2024 r. przewidywał komercyjne uruchomienie pierwszego bloku w 2036 r. Obowiązująca wówczas Program Polskiej Energetyki Jądrowej wskazywał 2033 r. Rozbieżność ta została zniwelowana jeszcze przed publikacją raportu NIK dzięki przyjętej 29 września 2026 r. aktualizacji PPEJ. Rząd podtrzymał w niej planowany termin rozpoczęcia komercyjnej eksploatację pierwszego bloku w 2036 r. i osiągnięcia pełnej mocy elektrowni do 2038 r.
Więcej pracowników, ale bez strategii kompetencji
NIK wskazała, że zatrudnienie w PEJ wzrosło ze 118 osób na koniec 2019 r. do 430 w połowie 2024 r. Nie towarzyszyła temu strategia wiążąca kompetencje i wielkość zespołu z harmonogramem inwestycji. Izba stwierdziła również, że nie opracowano planu szkoleń na drugą połowę 2022 r., a planu na 2023 r. nie przyjął zarząd. W latach 2020–2023 wykorzystanie budżetów szkoleniowych nie przekraczało 47% planu.
Pomimo znacznego wzrostu zatrudnienia spółka wydała w badanym okresie ponad pół miliarda zł. na outsorcing. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez spółkę, w latach 2020–2024, według danych kontrolerów, nakłady na zewnętrzne ekspertyzy wyniosły ponad 553 mln zł, z czego aż 25 mln zł na doradztwo prawne.
PEJ: rekomendacje są wdrażane
W oświadczeniu z 16 października PEJ podkreślają, że uwagi NIK dotyczą wcześniejszych faz projektu, a działania naprawcze rozpoczęto jeszcze podczas kontroli. Według inwestora ścisła współpraca z Prokuratorią trwa od sierpnia 2024 r. Obejmowała negocjacje umowy projektowej EDA i obejmuje negocjacje EPC. PEJ wskazują również, że EDA zawiera terminy przekazywania rezultatów prac oraz kary za ich niedotrzymanie. Szczegółowe warunki pozostają tajemnicą handlową.
Nie wszystkie działania zostały jednak zakończone. W tym samym komunikacie spółka informuje o trwających pracach nad strategią zarządzania zasobami ludzkimi, obejmującej m.in. rekrutację, szkolenia i utrzymanie pracowników.
Od czasu objętego kontrolą nastąpiły też istotne zmiany poza spółką: w grudniu 2025 r. Komisja Europejska zatwierdziła model wsparcia publicznego, a w marcu 2026 r. inwestor złożył do PAA wniosek o zezwolenie na budowę.
Ministerstwo Energii: zmiany uwzględnione też w przygotowaniach do EJ2
Andrzej Sidło z Departamentu Energii Jądrowej w Ministerstwie Energii przyznaje w rozmowie z Mocą Pomorza, że podczas przygotowań popełniono błędy. Zastrzega jednak, że program angażuje wiele instytucji i podmiotów, a on nie chce rozstrzygać oceny poszczególnych decyzji. Wyjaśnia także, część błędów została już skorygowana, a doświadczenia z pierwszej inwestycji mają też wpływ na przygotowania do budowy drugiej elektrowni jądrowej w Polsce.
Z perspektywy Ministerstwa Energii i Departamentu Energii Jądrowej należy podkreślić, że realizacja programu angażuje wiele instytucji i podmiotów. Raport NIK zawiera krytyczne uwagi dotyczące przygotowania inwestycji. Przyznajemy, że popełniono błędy, choć nie chciałbym rozstrzygać oceny poszczególnych decyzji. Obecnie koncentrujemy się na wyciąganiu wniosków oraz identyfikowaniu obszarów wymagających dalszych zmian w projekcie Lubiatowo-Kopalino. Część błędów została już skorygowana, a doświadczenia z pierwszej inwestycji uwzględniliśmy w przygotowaniach do drugiego projektu jądrowego, który będzie realizowany w nieco innej formule. Zmiany te wynikają również z naszych własnych analiz i wniosków z dotychczasowych błędów.
