Podpisy otwierają drogę. Warunki zdecydują o jej przebiegu
Wstępne zlecenia Westinghouse były jednym z najmocniejszych przemysłowych akcentów kongresu. Energomontaż-Północ Gdynia, FAMAK, Mostostal Kielce i Mostostal Kraków mają przygotować się do wykonania elementów modułów dla pierwszego bloku elektrowni w Lubiatowie-Kopalinie. Podpisane dokumenty nie kończą jednak kwalifikacji. Pełny zakres prac zależy od spełnienia wymagań jakościowych i wykonania elementów próbnych. Dopiero ten etap ma potwierdzić gotowość zakładów do produkcji.

Równolegle trwają negocjacje kontraktu EPC, obejmującego projektowanie, dostawy i budowę pierwszej elektrowni. Wojciech Wrochna, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Energii i pełnomocnik rządu ds. strategicznej infrastruktury energetycznej, podtrzymał termin końca 2026 r. jako celu ich zakończenia. Zastrzegł przy tym, że negocjacje będą trwać tak długo, jak to będzie konieczne.
To, co jest istotne, to nie szybkie wynegocjowanie umowy, tylko dobre wynegocjowanie umowy.
Wśród negocjowanych kwestii są podział ryzyka, odpowiedzialność stron i model udziału polskich podwykonawców. Prezes PEJ Marek Woszczyk również podtrzymał cel zamknięcia rozmów do końca roku, odróżniając go od podpisania umowy, które wymaga jeszcze zgód korporacyjnych.
Local content przechodzi sprawdzian w zakładach
Udział krajowych firm w projektach jądrowych miał już podczas warszawskich debat konkretne przykłady. Leszek Hołda, Prezes Bechtel Polska, przedstawił skalę dotychczasowej kontraktacji:
Ponad 100 różnego rodzaju zamówień, które Bechtel już zlecił na rynek, trafiło do kilkudziesięciu polskich firm. Sześć największych kontraktów podpisaliśmy w tym roku. Sumarycznie to jest ponad miliard złotych, które trafiły właśnie do firm z polskiego łańcucha dostaw, który chcemy budować jako element równoległy do budowy samej elektrowni.

Z perspektywy wykonawcy droga do podpisania zlecenia wymaga intensywnych przygotowań. Angelika Cieślowska, Prezes DORACO, opisywała kilkuletnie budowanie relacji i szczegółową weryfikację firmy. Sprawdzane są zasoby, dokumentacja, składniki kosztów oraz poddostawcy. Wskazała także na perspektywę długofalowych korzyści wynikających z przygotowań do pracy przy EJ1.
Weryfikacja zakresu złożonej oferty i kosztotwórczych elementów jest bardzo profesjonalna. Nie da się tutaj pójść na skróty. To jest naprawdę do pozazdroszczenia, że ten dialog techniczny jest tak prowadzony. Ta procedura jest nie do obejścia. […] Można zdobyć w ciągu tych 10-15 lat kompetencje, które potem można sprzedać do naszych sąsiadów i rozwijać się dalej poza granicami Polski
W tym miejscu pojawia się ważny problem biznesowy: przedsiębiorstwo musi ponosić koszty przygotowań, zanim uzyska pewność kolejnych przychodów. Potrzebuje więc wiarygodnej perspektywy zamówień i zakresu prac, który uzasadnia zaangażowanie ludzi oraz kapitału.
Piotr Andrusiewicz, prezes Polimeksu Mostostal, wskazywał na zainteresowanie większymi pakietami, łączącymi projektowanie, produkcję i wykonawstwo. Sposób podziału zamówień będzie zatem jednym z czynników decydujących o tym, jak głęboko polskie firmy wejdą w projekt.
Certyfikat musi działać na hali
W branży jądrowej jakość trzeba wykazać i utrzymać w całym łańcuchu dostaw. Ten temat powracał zarówno w wystąpieniach ekspertów, jak i relacjach przedsiębiorstw przygotowujących się do zamówień.
Roman Makarenko, prezes Moonlogic, wiązał kulturę bezpieczeństwa z codziennymi decyzjami pracowników: zgłoszeniem błędu, wyjaśnieniem niejednoznacznego wymagania czy zatrzymaniem pracy. Kierownictwo musi wspierać takie zachowania także pod presją harmonogramu i budżetu.
Szkolenie nie może się kończyć na instrukcji „jak”. Powinno odpowiadać również na pytanie: dlaczego, co dalej i jakie mogą być skutki. […] Dojrzałość nie polega na twierdzeniu, że błędów nie ma, lecz polega na zdolności do ich ujawnienia, analizowania i skutecznego zapobiegania ich powtórzeniu.
Manfred Feyer z Element Materials Technology pokazał techniczną stronę tego samego zagadnienia. Badania materiałowe, kwalifikacja procesów i dokumentacja mają dostarczyć dowodów, że komponent nadaje się do przewidzianego zastosowania.
Wraz z rozwojem programów jądrowych w Europie same kompetencje nie wystarczą. Liczą się także moce wykonawcze. Klienci potrzebują wiedzy technicznej. Potrzebują jednak również partnerów badawczych, którzy potrafią dostarczyć wyniki w odpowiedniej skali i w terminach projektu.
Dla dostawcy oznacza to konieczność przygotowania całej organizacji: od zakupów i nadzoru nad podwykonawcami po produkcję oraz archiwizację dokumentów. Dla programu jądrowego z kolei, potrzebę zapewnienia również zaplecza badawczego, które nadąży za rosnącą liczbą zamówień.
Najpierw inwestycja w ludzi
Zapytany o to, co z dzisiejszej perspektywy należałoby zrobić wcześniej, Olgierd Sikora z Energoprojektu-Katowice wskazał inwestowanie w ludzi. Doświadczenie w energetyce konwencjonalnej daje podstawę, ale wejście do projektu jądrowego wymaga poznania nowych procedur, skali dokumentacji i zasad współpracy z globalnymi partnerami.

Na Pomorzu wyzwanie kadrowe dodatkowo wzmacnia równoległy rozwój dużych inwestycji. Agnieszka Rodak, prezes Rumia Invest Park, zwracała uwagę, że energetyka jądrowa, offshore, porty i stocznie potrzebują podobnych fachowców. Nie można zakładać, że pracownicy będą swobodnie przechodzić między projektami dokładnie wtedy, gdy wymaga tego harmonogram.
Odpowiedzią ma być m.in. planowany w Rumi GENERATOR – Centrum Kompetencji Nowoczesnego Przemysłu. Podczas kongresu Rumia Invest Park i PEJ podpisały porozumienie o współpracy przy przygotowaniu kadr. Samo uruchomienie centrum pozostaje uzależnione od zapewnienia finansowania.

Presja kadrowa dotyczy również administracji. Dorota Toryfter-Szumańska z GDOŚ zwróciła uwagę na ograniczone możliwości utrzymania ekspertów prowadzących postępowania. W dyskusji o tempie programu był to istotny sygnał: zdolności instytucji oceniających inwestycje muszą rozwijać się wraz z liczbą projektów.
Więcej: „Ani jednego etatu”. Głos z GDOŚ o kadrach dla energetyki jądrowej.
Ryzyko ma swoją cenę
Techniczna gotowość wykonawcy to tylko część warunków wejścia do projektu. Panel ubezpieczeniowy pokazał, jak duże znaczenie mają zobowiązania przyjmowane w umowie i możliwość objęcia ich ochroną.

Tomasz Libront ze Smartt Re wskazywał na potrzebę porównania odpowiedzialności kontraktowej z rzeczywistym zakresem polisy. Patrycja Wysocka z KKG LEGAL podkreślała, że pierwszym krokiem powinno być wynegocjowanie podziału ryzyka. Dopiero potem przychodzi czas na ubezpieczenie i kalkulację oferty.
Negocjuj, tam, gdzie się da te ryzyka przenieść, próbuj je przenieść. Ubezpiecz to, co jest po twojej stronie. A jak już negocjowałeś, ubezpieczyłeś i zostały jakieś ryzyka, wyceń je odpowiednio przy ofercie. […] Często mam wrażenie, że to nie komponent jądrowy jest głównym problemem, a ryzyka przenoszone w kontrakcie
Pierwszy kontrakt to wejście. Kolejne budują przemysł
Inwestycje w kwalifikacje, ludzi i zaplecze produkcyjne potrzebują perspektywy kolejnych zamówień. Dla firmy wchodzącej do energetyki jądrowej ważne jest więc nie tylko zdobycie pierwszego kontraktu, ale również to, gdzie wykorzysta przygotowany zespół po jego zakończeniu. Z tej perspektywy druga elektrownia, projekty SMR i możliwość eksportu tworzą istotną część rozmowy o opłacalności wejścia do branży.
Podpisane podczas kongresu porozumienie PEJ i PGE porządkuje współpracę przy przygotowaniu drugiej elektrowni. To kolejny etap budowania programu, który ma pozwolić wykorzystać doświadczenia pierwszej inwestycji. Do rozstrzygnięcia pozostają jednak lokalizacja, technologia i warunki realizacji.
Więcej: Porozumienie o współpracy w zakresie przygotowania projektu drugiej polskiej elektrowni jądrowej podpisane
O przemysłowym znaczeniu powtarzalnych zamówień mówił również Ivan Baldwin z HOCHTIEF. W panelu o SMR wskazywał, że seria inwestycji może stworzyć podstawę rozwoju krajowych dostawców i ich ekspansji zagranicznej. Jakub Kupecki, dyrektor NCBJ, akcentował przy tym konieczność dopasowania technologii do potrzeb odbiorców – zarówno energii elektrycznej, jak i ciepła czy pary dla przemysłu. Potencjalny rynek jest szeroki, ale przełożenie go na zamówienia wymaga przygotowania projektów i zapewnienia finansowania.

Europejskie doświadczenia pokazują, jak taki rozwój może przebiegać. Marta Ugalde Martínez z Foro Nuclear opisywała hiszpańskich dostawców, którzy przy kolejnych inwestycjach przejmowali coraz szerszy zakres prac. Transfer wiedzy i zdobywane doświadczenie pozwalały im następnie wychodzić na rynki zagraniczne.
Można importować projekt, można importować elektrownie jądrowe, ale zbudowanie trwałego przemysłu jądrowego wymaga kultury bezpieczeństwa jądrowego. Potrzebne są inwestycje w zapewnienie jakości i umiejętności, aby stworzyć łańcuch dostaw i przemysł jądrowy, które przetrwają dziesięciolecia

Ta droga powinna być dostępna również dla mniejszych przedsiębiorstw. Harri Varjonen z FinNuclear zwracał uwagę, że wiele z nich dysponuje dobrymi technologiami i możliwościami produkcyjnymi. Barierą pozostają referencje jądrowe, kwalifikacje oraz znajomość wymagań zakupowych. Współpraca z doświadczonymi partnerami może pomóc im przejść od technicznego potencjału do rzeczywistego udziału w dostawach.
Dla Pomorza stawką jest utrzymanie i rozwój kompetencji zdobytych przy Lubiatowie-Kopalinie: wykorzystanie ich w serwisie, kolejnych budowach i kontraktach eksportowych. Wtedy nakłady poniesione na wejście do branży mogą pracować na przychody firm przez następne dekady. Kryterium oceny tego wysiłku zaproponował już pierwszego dnia kongresu Sandy Taylor, CEO Candu Energy:
Miarą sukcesu jest nie tylko to, jak duża część elektrowni powstanie w Polsce, lecz także to, jak wiele kompetencji jądrowych pozostanie w Polsce po ukończeniu pierwszego bloku